Natuur en Biodiversiteit

Bio betekent ‘leven’. Met biodiversiteit wordt de verscheidenheid aan dieren- en plantensoorten bedoeld. En dat over de hele planeet in het algemeen of specifiek in een land, regio of plaats. Één officiële definitie is :’Biodiversiteit is de variatie aan levende organismen van alle oorsprong (..), met inbegrip van de diversiteit binnen een soort, tussen verschillende soorten en tussen verschillende ecosystemen’.

Leven vinden we op onze blauwe planeet overal terug. Zelfs op de droogste, natste, koudste en heetste plaatsen krioelt het van het leven. Het leven verschijnt in de gekste en meest exotische vormen, maar ook in hele kleine, totaal onopvallende dieren, planten of bacteriën.
Alle soorten zijn verschillend, individuen van één soort kunnen onderling verschillen en tussen verschillende regio’s, landsgedeelten en continenten bestaan er ook heel wat verschillen tussen de soorten die er te vinden zijn.
In de woestijn zal je heel andere dieren en planten terugvinden dan in het regenwoud bijvoorbeeld. Dat bedoelen we met biodiversiteit tussen ecosystemen.

Tot nu toe zijn er zo’n 1,9 miljoen soorten dieren, planten, zwammen en micro-organismen gekend. Er leven waarschijnlijk nog veel meer dieren en planten in de diepe zeeën en dichte oerwouden die nog geen mens gezien heeft.

Biodiversiteit, dat is allemaal wel mooi, maar wat is het nut van veel biodiversiteit? Is het niet logischer en gemakkelijker om weinig biodiversiteit te hebben?

Wel, heb je er ooit over nagedacht hoe fruit en vruchten eigenlijk groeien? Moesten er geen dieren geweest zijn zoals bijen en hommels die je appelbloesem bezocht hebben, had je gewoon een bloem gehad in plaats van een appel. In sommige gevallen kan dit nog wel smakelijk zijn, maar je honger zal je er wel niet mee stillen.

Veel van onze alledaagse goederen en voedingsmiddelen zijn rechtstreeks afhankelijk van de biodiversiteit in onze ecosystemenen

Als de biodiversiteit sterk blijft achteruitgaan, zal onze natuurlijke rijkdom en de beschikbare ‘ecosysteemdiensten’ dramatisch achteruitgaan.
Ecosysteemdiensten zijn diensten of producten dat door dieren, planten en landschappen aan de mens wordt geleverd. Bestuiving van planten door bijen en hommels, het leveren van drinkwater of regen voor de bevloeiing van akkers en de afbraak van dode planten door allerlei insecten, wormen en zwammen zijn een paar van de bekendste voorbeelden. In de land- en tuinbouw worden de laatste jaren ook steeds meer natuurlijke vijanden van plaagdieren ingezet. Hommels en sluipwespen in serres zijn daar bekende voorbeelden van.

Een achteruitgang van de biodiversiteit,  zal de voedselproductie en de waterbevoorrading op veel plaatsen in het gedrang brengen. De laatste jaren gebruikt ook de farmaceutische, afvalverwerkende en andere sectoren steeds meer producten uit de natuur. Ook deze zouden voor grote uitdagingen komen te staan. Tegenwoordig komt zelfs 42% van de kankermedicijnen uit natuurlijke bronnen.

De regenwouden, diepzeeën en extreme plaatsen waar weinig mensen geweest zijn, herbergen nog honderdduizenden onbekende dieren- en plantensoorten die nuttig kunnen zijn voor de mens. Je kan het vergelijken met het aantal topsporters in verhouding met het aantal inwoners van een land. Hele grote landen met veel inwoners zoals de Verenigde Staten, Rusland of China doen het traditioneel heel goed in verschillende sportdisciplines. De kans dat er tussen heel veel inwoners een paar mensen zitten die een natuurlijke aanleg hebben voor een topsport is gewoon veel groter dan een klein landje met maar een klein aantal inwoners.
Wetenschappers schuimen daarom de oerwouden af op zoek naar dieren, kruiden en planten, onder andere als vervanging van onze huidige antibiotica, die in veel gevallen niet meer werkt.

Biodiversiteit is gewoon één van de slimste constructies die moeder natuur heeft opgezet. Kleine zoogdieren waren in de tijd van de dino’s een minderheid en lang niet zo indrukwekkend als andere dieren die er toen rondliepen. Maar als dat kleine onooglijke dier niet het grote uitsterven had overleefd, zat je nu waarschijnlijk niet achter je computer dit te lezen.

We kunnen het ons dus gewoon niet veroorloven om al dit potentieel te verliezen.

De mens is zelf de oorzaak van veel van het verlies aan biodiversiteit. Sinds de industriële revolutie en vooral na de tweede wereldoorlog, nemen we als soort steeds meer plaats in. We hebben ook steeds meer grondstoffen nodig voor onze groeiende bevolking, landbouw en economie. Ons succes dringt andere dier- en plantensoorten onvermijdelijk weg. Bossen worden gekapt en verbrand en moerassen worden drooggelegd voor onze landbouw, industrie en woningen. We planten duizenden hectaren vol met dezelfde soorten gewassen en brengen onze ‘huis’dieren overal mee. Ratten en huiskatten zorgden al op ieder continent voor een ware slachting onder vogels en kleine zoogdieren.
Grote en kleine roofdieren zoals tijgers, wolven, vossen en roofvogels worden uitgeroeid of bedreigd door vervuiling, waardoor snelkwekende plaagdieren vlug de bovenhand halen.
Overbevissing zorgt nu al voor minder en kleinere vissen in de zeeën.

En bovenop dit alles begint de opwarming van de aarde langzaam maar zeker haar tol te eisen op de biodiversiteit. Soorten uit het zuiden komen onze richting uit en onze soorten beginnen langzaam naar het noorden te migreren. Dieren en planten die weinig mobiel zijn en dus moeilijk migreren zullen langzaam maar zeker verdwijnen.

De natuur en haar ecosystemen zijn gelukkig bijzonder veerkrachtig. Moest dat niet het geval zijn, was alle leven op aarde waarschijnlijk al lang geleden uitgestorven geweest. Er zijn in het verleden al massale sterftes geweest, zoals toen de dinosauriërs verdwenen. En telkens opnieuw kwam het leven terug tot volle bloei.
Maar we kunnen de veer natuurlijk niet blijven indrukken of uitrekken, vroeger of later gaat de veerkracht eruit.

Maar het is nog altijd niet te laat om iets te doen!
Daarom riep de Verenigde Naties het jaar 2010 uit tot het Internationale jaar van de Biodiversiteit. De wereldleiders gingen in 2002 akkoord om tegen 2010 de snelheid waarmee we soorten verliezen terug te dringen. De Europese Unie verklaarde zelfs het verlies aan biodiversiteit tegen 2010 volledig te willen stoppen. 

In de eerste plaats kan je zelf ook veel doen. Het krioelt rondom ons nog steeds van de inheemse dieren en planten. In ons dichtbebouwde en drukbewoonde landje kan ook jij ze nog een plaats geven in je tuin, op je terras of balkon. We sommen hier enkele simpele zaken op waarmee je zelf je steentje kan bijdragen:

• Maak plaats voor inheemse dieren en planten

  • Heb aandacht voor inheemse beplanting.
    Ze zijn niet alleen beter aangepast aan onze grond en klimaat, waardoor ze beter groeien. Ook onze eigen dieren zijn zeer gehecht aan inheemse planten als schuil- of voedselplaats. Veel gekweekte variëteiten van inheemse of exotische planten zijn giftig of hebben bijna geen nectar die als voedsel.
  • Voorzie in schuilplaatsen en nestgelegenheden
    Veel dieren hebben het liefst een natuurlijke schuilplaats zoals bomen, struiken, hagen en takken- of houtstapels. Als je daarvoor geen plaats hebt, kan je altijd voorzien in nestkastjes of insectenhotels. Ook stapels stenen, dakpannen, takken, houtblokken of zelfs een paar bloempotten die buiten overwinteren, bieden veel schuilplaatsen voor insecten, amfibieën en kleine zoogdieren.

• Breng geen giftige stoffen in de natuur.
  Veel mensen gebruiken nog altijd huis- tuin en keukenproducten die giftige of gevaarlijke stoffen bevatten, soms zelfs zonder dat je het weet. Al deze stoffen komen in de natuur of in ons eigen lichaam terecht.
  • Pesticiden of sproeistoffen zijn altijd giftig!
    Logisch, want je gebruikt ze om iets dood te doen. Gebruik ze dan ook zo weinig mogelijk. En alleen maar in de concentraties die op de verpakking staan. Gebruik ze liefst ook niet op plaatsen waar je kinderen of huisdieren veel komen. Meer informatie over alternatieve bestrijdingsmiddelen kan je terug vinden op deze website.
    
  • Gebruik zo veel mogelijk natuurlijke producten.
    Geïmpregneerde, behandelde, gelijmde en geverfde houtproducten bevatten dikwijls giftige stoffen. Deze stoffen zijn er speciaal aan toegevoegd om schimmels , mossen en insecten te doden die ze als voedsel zouden kunnen aanzien. Ook kunststoffen bevatten een teveel aan chemische producten uit de productie.
    Deze chemische stoffen verdampen langzaam in de lucht of spoelen uit als het regent. Je kan beter een houtsoort gebruiken die deze aanvallen uit zichzelf kan weerstaan. Zo is het hout van de tamme kastanje bijvoorbeeld gekend voor zijn duurzaamheid. Het hout bevat veel looistoffen, een natuurlijk afweermiddel tegen insecten en schimmels.
    Er zijn ook veel natuurlijke producten zoals lijnolie, beitsen en natuurverven beschikbaar. Meer informatie hierover is terug te vinden onder de rubriek milieuverantwoord productgebruik op deze website. 

• Denk aan je ecologische voetafdruk
  De producten die je koopt, de materialen in je huis en tuin, komen in onze steeds kleiner wordende wereld dikwijls van ver. Dat betekent ook dat je terrastegels en tuinmeubelen ergens anders een invloed hebben gehad op de leefomgeving van mensen, dieren en planten. Ook het transport vanuit bijvoorbeeld China per containerschip of vliegtuig stoot heel wat broeikasgassen uit.
  Via de ‘ecologische voetafdruk’, kan je berekenen hoeveel hectare grond er theoretisch nodig is om jou of je familie in haar behoefte naar voedsel, energie en producten te voorzien. Als iedere Chinees onze westerse levensstijl zou overnemen, hebben we al snel tekort aan één planeet om iedereen van voedsel, kleding en andere noodzakelijke producten te voorzien. Deze inname van grond zorgt dikwijls voor het verdwijnen van natuur-, bos- of kleinschalig landbouwgebied aan de andere kant van de wereld. Ook dit bedreigt de biodiversiteit. Je denkt dus beter eens na over wat je allemaal koopt en waar het vandaan komt.
  Je kan je ecologische voetafdruk zelf berekenen op deze website. Meer informatie hierover kan je terugvinden in de rubrieken Milieuverantwoord Productgebruik en Duurzame Ontwikkeling van deze website.

Ook het stadsbestuur probeert haar duit in het zakje te doen ter bevordering van de biodiversiteit. Roeselare ligt met de REO-veiling in het middelpunt van de groenteproducerende industrie in Vlaanderen. Land- en tuinbouw is in de streek een belangrijke sector die potentieel veel te lijden heeft onder de teloorgang van biodiverstiteit. Daarenboven is het centrum van Roeselare dichtbevolkt en bebouwd, wat een bijkomende druk op de biodiversiteit legt.

Tijdens de jaarlijkse Dag van de Natuur in november 2010 ondertekende het stadsbestuur het Biodiverstiteitscharter met Natuurpunt Mandelstreke, vzw Leefmilieu, Velt Beitem, Velt Roeselare en JNM Roeselare. In dit charter engageert het stadsbestuur zich om specifieke inspanningen te doen om de biodiversiteit in Roeselare vooruit te helpen via specifieke actiepunten.

De belangrijkste maatregelen die de stad neemt, sommen we hier op:

• Beheer van het openbaar domein
  • Stoppen met het gebruik van pesticiden tegen 2015.
    Sedert 2003 wordt het groenbeheer van het openbaar domein langzaam omgeschakeld naar een alternatief beheer. Zo worden al de meeste wijken onderhouden. Meer informatie hierover vind je terug in de rubriek reductie van bestrijdingsmiddelen op deze website.
    
  • Bermbeheer:
    Door het afvoeren van het maaisel langs 123 van de 205km Roeselaarse bermen, proberen we over te schakelen op bloemenrijke bermen ipv de ruige begroeiing met bijna alleen maar grassen en brandnetels.
    Hetzelfde extensief beheer wordt ook toegepast op ca 45.000m² pleinen en restgronden langs wegen en verkavelingen op deze manier beheerd. De stedelijke groendienst start in 2010 trouwens met de opmaak van een bermbeheersplan, waarin de meest waardevolle bermen extra beschermd zullen worden. 
  • Gebruik van natuurlijke producten in het groenbeheer:
    de groendienst maakt gebruik van compost met Vlaco-label, snoeihout wordt ter plaatse verhakseld als bodembedekker en steunpalen voor bomen en hagen worden niet geïmpregneerd. Meer informatie vind je in de rubriek milieuverantwoord productgebruik.
  • Natuurbeheer op specifieke groenzones:
    Op een zevental locaties in de stad wordt aan extensief natuurbeheer gedaan. Daar wordt zo weinig mogelijk met machines gewerkt. Het grasland wordt gehooid en niet alle beplanting wordt ieder jaar gemaaid. Deze zones liggen buiten (en vooral binnen) de bebouwde kom, in woonwijken, langs beken, fietsroutes en poelen.
    Op deze kaart (Google Maps) vind je de juiste locaties terug.
    Ook op de pagina van de groendienst is er meer informatie terug te vinden.
  • Aanplanten van streekeigen groen:
    Er wordt zo veel mogelijk gebruik gemaakt van streekeigen groen bij (her)aanplantingen. Onder andere bij de aanleg van het Sint-Sebastiaanspark, de Westlaan/Noordlaan en het Pastoorbos wordt daar zo veel mogelijk aandacht aan besteed.
    Meer informatie over deze projecten is terug te vinden in de rubriek Stadsvernieuwingsprojecten van deze website.
    
  • Voorzien in nestgelegendheden:
    Niet alleen in het stedelijk groen vinden vogels een rustplaats. Bij de renovatie van monumenten en oude gebouwen in het beheer van de stad, proberen we te voorzien in nestplaatsen voor de typische bewoners van deze gebouwen. Zo wordt er bij de renovatie van de toren van de Sint-Michielskerk betonnen nestkasten in de hoge muren ingemetst voor gierzwaluwen.
  • Akkervogel- en bijenproject:
    Door de verregaande industrialisering van de landbouw, blijft er steeds minder plaats over voor typische akkervogels zoals Veldleeuwerik, Geelgors en Patrijs. Deze hebben houtkanten en hagen nodig om zich te verbergen en hier en daar stukjes akkerland die niet intensief bewerkt worden. Door betere oogstmethodes blijven er in de winter geen restjes graan over waarop deze vogels kunnen overleven.
    Ook met de aantallen van de honingbij gaat het niet goed. Niet alleen de 'tamme' honingbij die door imkers beheerd worden voor hun honing hebben problemen, ook de 300 soorten 'wilde' bijen en 30 soorten hommels in Vlaanderen gaan zienderogen achteruit. Dit komt gedeeltelijk door de vele cultuurgewassen en speciale plantenvariëteiten die overal op akkerlanden en tuinen worden aangeplant. Veel van de bloemen van deze planten maken bijna geen nectar aan, het basisvoedsel van bijen en hommels. Daarnaast eist het gebruik van sproeistoffen en een parasiet die in de bijenkassen leeft, heel wat slachtoffers.
    Daarom wordt op een zestal plaatsen in de stad een speciaal bloemenmengsel ingezaaid. Het is een mengsel van zaadvormende planten voor de vogels en bloemenrijke inheemse éénjarigen die veel nectar leveren voor bijen en hommels. Er wordt jaarlijks in totaal 1.700m² ingezaaid met een mengsel van zonnebloemen, vlas, zomergerst, korenbloemen, klaprozen, en nog vele ander soorten.
    

• Natuurreservaat De Kleiputten
  Het stadsbestuur beheert samen met het Agentschap voor Natuur en Bos en de vzw Natuurpunt Mandelstreke het natuurreservaat De Kleiputten en het omliggende domeinbos. 
   Op de website van het Agentschap vind je een uitgebreide beschrijving van wat er allemaal te vinden is in en rond het natuurreservaat.
  
  
• Ook het stadsbestuur heeft aandacht voor haar ecologische voetafdruk.
  Dit gebeurt vooral via het aankoop- en energiebeleid van de stad.
  Meer informatie over dit beleid vind je terug in de rubrieken milieuverantwoord productgebruik en Energie van deze website.
  
  
• Ondersteuning naar bedrijven, inwoners en verenigingen
  De stad organiseert verschillende campagnes en ondersteunt bedrijven, verenigingen en particulieren in de uitbouw van natuurlijke plekjes om zo de biodiversiteit in de stad te verhogen.
  Zo worden er vele subsidies gegeven voor groendaken, groenbemesters, plantpaketten met inheemse hagen en (fruit)bomen, in stand houden van zwaluwnesten, onderhoud van knotwilgen, hagen en (veedrink)poelen en milieu- en natuurverenigingen.
   Meer informatie hierover vind je terug in de rubriek subsidies.
  In de loop van het jaar kan je ook deelnemen aan verschillende evenementen en campagnes in het kader van natuur en biodiversiteit.
  Zo is er de Tuinvlindertelling, de campagne Ecotuinteams – Leve(n) de tuin!, Dag van de Natuur, de amfibieënoverzetactie Kijk Puit!, de Week van het Bos, de jaarlijkse bebloemingswedstrijd, de Dag van het Park, Juni compostmaand,…
  In de rubriek activiteiten en campagnes vind je meer informatie over deze acties.

• De werking van het regionaal landschap
  Naast al deze acties in eigen beheer, werkt het stadsbestuur samen met de Provincie West-Vlaanderen en de buurgemeenten Roeselare, Izegem, Ingelmunster, Ardooie, Hooglede, Lichtervelde, Staden, Moorslede en Ledegem aan het versterken van het landschap en de beeldkwaliteit van de streek. Dit gebeurde door de oprichting van het ‘stad-land-schap ’t West-Vlaamse Hart’. Het werkingsgebied van dit samenwerkingsverband omvat een oppervlakte van meer dan 30.000ha en 153.000 inwoners.
  Het stad-land-schap organiseert wandel- en fietstochten, stuurt een knotploeg de baan op, ondersteunt landbouwbedrijven bij het opstellen van groen- en beplantingsplannen, organiseert workshops voor groenambtenaren en ondersteunt de campagnes ‘Kijk Puit!’ en ‘Leve(n) de Tuin!’
  Meer informatie is terug te vinden op de website van het stad-land-schap.

Meer weten over biodiversiteit? Neem eens een kijkje op de volgende websites:

• de Belgische website van het Internationale Jaar van de Biodiversiteit.
• de website van de Nederlandse bezoekerscentra van natuurgebieden toont op een speelse en interactieve manier aan kinderen wat biodiversiteit juist betekent
• de website van de Verenigde Naties over het internationale jaar van de biodiversiteit (Engels- of Franstalig)